AZƏRBAYCAN XALQININ UMUMMILLI LIDERI

HEYDƏR ƏLIRZA OGLU ƏLIYEV

Heydər Əlirza oglu Əliyev 1923-cu il mayın 10-da Azərbaycanın Naxcıvan səhərində anadan olmusdur. O, 1939-cu ildə Naxcıvan Pedaqoji Texnikumunu bitirdikdən sonra Azərbaycan Sənaye Institutunun (indiki Azərbaycan Dovlət Neft Akademiyası) memarlıq fakultəsində təhsil almısdır. Baslanan muharibə ona təhsilini basa catdırmaga imkan verməmisdir.

1941-ci ildən Heydər Əliyev Naxcıvan MSSR Xalq Daxili Islər Komissarlıgında və Naxcıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetində sobə mudiri vəzifəsində isləmis və 1944-cu ildə dovlət təhlukəsizliyi orqanlarında isə gondərilmisdir. Bu dovrdən təhlukəsizlik orqanları sistemində calısan Heydər Əliyev 1964-cu ildən Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Dovlət Təhlukəsizliyi Komitəsi sədrinin muavini, 1967-ci ildən isə sədri vəzifəsində isləmis, general-mayor rutbəsinə qədər yuksəlmisdir. Həmin illərdə o, Leninqrad səhərindv (indiki Sankt-Peterburq) xususi ali təhsil almıs, 1957-ci ildə isə Azərbaycan Dovlət Universitetinin tarix fakultəsini bitirmisdir.

Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 1969-cu il iyul plenumunda Heydər Əliyev Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi secilərək respublikanın rəhbəri olmusdur. 1982-ci ilin dekabrında Sovet Ittifaqv Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Burosunun uzvu secilən Heydər Əliyev SSRI Nazirlər Soveti sədrinin birinci muavini vəzifəsinə təyin edilmis və SSRI-nin rəhbərlərindən biri olmusdur. Heydər Əliyev iyirmi il ərzində SSRI Ali Sovetinin deputatı, bes il isə SSRI Ali Soveti sədrinin muavini olmusdur.

Heydər Əliyev 1987-ci ilin oktyabrında Sovet Ittifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Burosunun və səxsən Bas katib Mixail Qorbacovun yeritdiyi siyasi xəttə etiraz əlaməti olaraq, tutdugu vəzifələrdən istefa vermisdir.

Heydər Əliyev 1990-cı ilin 20 yanvarında sovet qosunlarının Bakıda torətdiyi qanlı faciə ilə əlaqədar ertəsi gun Azərbaycanın Moskvadakı numayəndəliyində bəyanatla cıxıs edərək, Azərbaycan xalqına qarsı torədilmis cinayətin təskilatcıları və icracılarının cəzalandırılmasını tələb etmisdir. O, Daglıq Qarabagda yaranmıs kəskin munaqisəli vəziyyətlə baglı SSRI rəhbərliyinin ikiuzlu siyasətinə etiraz əlaməti olaraq, 1991-ci ilin iyulunda Sovet Ittifaqı Kommunist Partiyasının sıralarını tərk etmisdir.

1990-cı ilin iyulunda Azərbaycana qayıdan Heydər Əliyev ilk əvvəl Bakıda, sonra isə Naxcıvanda yasamıs, həmin ildə də Azərbaycan Ali Sovetinə deputat secilmisdir. O, 1991-1993-cu illərdə Naxcıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri, Azərbaycan Respublikası Ali Soveti sədrinin muavini olmusdur. Heydər Əliyev 1992-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının Naxcvvan svhərində kecirilmis təsis qurultayında partiyanın svdri secilmisdir.

1993-cu ilin may-iyununda hokumət bohranının son dərəcə kəskinləsməsi ilə olkədə vətəndas muharibəsinin bas verməsi və mustəqilliyin itirilməsi təhlukəsi yarandıqda Azərbaycan xalqı Heydər Əliyevin hakimiyyətə gətirilməsi tələbi ilə ayaga qalxdı. Azərbaycanın o zamankı rəhbərləri Heydər Əliyevi rəsmən Bakıya dəvət etməyə məcbur oldular. Heydər Əliyev 1993-cu il iyunun 15-də Azərbaycan Ali Sovetinin sədri secildi, iyulun 24-də isə Milli Məclisin qərarı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətlərini həyata kecirməyə basladı.

1993-cu il oktyabrın 3-də umumxalq səsverməsi nəticəsində Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti secildi. O, 1998-ci il oktyabrın 11-də xalqın yuksək fəallıgı səraitində kecirilən seckilərdə səslərin 76,1 faizini toplayaraq, yenidən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti secilmisdir. 2003-cu il oktyabrın 15-də kecirilən prezident seckilərində namizədliyinin irəli surulməsinə razılıq vermis Heydər Əliyev səhhətində yaranmıs problemlərlə əlaqədar seckilərdə istirak etməkdən imtina etmisdir.

Dekabrın 12-də Azərbaycanın umummilli lideri, Prezident Heydər Əliyev Amerika Birləsmis Statlarının Klivlend Klinikasında vəfat etmisdir.

Heydər Əliyev bir cox dovlət orden və medallara, beynəlxalq mukafatlara layiq gorulmus, muxtəlif olkələrin universitetlərinin fəxri doktoru secilmisdir.

Heydər Əliyev dord dəfə Lenin ordeni, Qırmızı Ulduz ordeni və coxlu medallarla təltif edilmis, iki dəfə Sosialist əməyi Qəhrəmanı adını almıs, bir cox xarici dovlətlərin orden və medalları ilə təltif olunmusdur.

27 mart 1997-si il - Kiyevdə Azərbaycanın dovlət bascısına Ukraynanın ali mukafatı "Yaroslav Mudr?" ordeni təqdim edilmisdir.

13 aprel 1999-cu il - Prezident Heydər Əliyev Turkiyənin ən nufuzlu mukafatı - "Ataturk Sulh Mukafatına" layiq gorulmusdur.

20 yanvar 2001-ci il - Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevə Moskva Dovlət Universitetinin "Fəxri professoru" adı verilmisdir.

3 aprel 2003-cu il - Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev Rusiya Federasiyasının Təhlukəsizlik, Mudafiə və Huquq Qaydası Problemləri Akademiyasının professoru və həqiqi uzvu secilmis, Y.V.Andropov advna mukafata layiq gorulmusdur.

10 may 2003-cu il - Rusiyanvn yuksək mukafatı - Muqəddəs Apostol Andrey Pervozvannı ordeni ilə təltif olunması barədə Fərman imzalanmısdır.